➤ ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ 'ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು' (Right to Vote) ಯಾವಾಗಲೂ ಚರ್ಚೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಹಕ್ಕಿನ ಕುರಿತು ಮಹತ್ವದ ಸ್ಪಷ್ಟನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಕರಣವೊಂದರ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್, "ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಲ್ಲ (Fundamental Right), ಬದಲಿಗೆ ಅದೊಂದು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಕ್ಕು (Statutory Right)" ಎಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಸಂವಿಧಾನದ 19(1)(a) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ಮತದಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.➤ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕಿನ ಕಾನೂನು ಚೌಕಟ್ಟು (Legal Framework)- ಸಂವಿಧಾನದ ವಿಧಿ 326: ಇದು ವಯಸ್ಕ ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕಿನ (Universal Adult Suffrage) ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. 18 ವರ್ಷ ತುಂಬಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನು ಮತದಾನ ಮಾಡಲು ಅರ್ಹನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಇದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.- ಜನಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕಾಯ್ದೆ 1951 (Representation of the People Act, 1951): ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತದಾನ ಮಾಡಬಹುದು ಅಥವಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಬಹುದು.➤ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಪ್ರಮುಖ ಅವಲೋಕನಗಳು:- ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಕ್ಕು: ಮತದಾನ ಮಾಡುವುದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಹಕ್ಕಾಗಿದ್ದು, ಸಂಸತ್ತು ರೂಪಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ಇದು ಬದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.- ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಹಕ್ಕು: ಮತದಾನದಂತೆಯೇ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವುದು ಕೂಡ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹಕ್ಕು ಅಥವಾ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ.- ನಿರ್ಬಂಧಗಳು: ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಅನರ್ಹಗೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅವರು ಮತದಾನ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿದ್ದರೆ ಇಂತಹ ನಿರ್ಬಂಧ ಹೇರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
