Job Description: ➤ ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (RBI) ದೇಶದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಧಾರವೊಂದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾಗಿದೆ. ಒಂದು ದಶಕದ ಹಿಂದೆ ನನೆಗುದಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ 'ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳ': ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮರುಜೀವಗೊಳಿಸಲು ಆರ್‌ಬಿಐ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಭೌತಿಕ ನಗದು (Cash) ಬೇಡಿಕೆ ದಾಖಲೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಮಹತ್ವದ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ.➤ ಪಾಲಿಮರ್ (ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್) ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳು: ಪ್ರಸ್ತುತ ನಾವು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ನೋಟುಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷ ಹತ್ತಿ ಕಾಗದದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಪಾಲಿಮರ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು 'ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಪಾಲಿಮರ್'ಅಂದರೆ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾಗದದ ನೋಟುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಳಿಕೆ ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹರಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಹಾಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ.➤ ಆರ್‌ಬಿಐ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳು:1.ನೋಟು ಮುದ್ರಣ ವೆಚ್ಚದ ಕಡಿತ : ಆರ್‌ಬಿಐನ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ನೋಟುಗಳ ಮುದ್ರಣ ವೆಚ್ಚ ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ.- 2.023-24ರ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ: ₹5,101.4 ಕೋಟಿ ಮುದ್ರಣ ವೆಚ್ಚವಾಗಿತ್ತು.- 2.024-25ರ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ: ಇದು ಬರೋಬ್ಬರಿ ₹6,372.8 ಕೋಟಿಗೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.ಪಾಲಿಮರ್ ನೋಟುಗಳ ಆರಂಭಿಕ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೂ, ಅವು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಬಾಳಿಕೆ ಬರುವುದರಿಂದ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಉಳಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.2. ಹರಿದ/ಹಾಳಾದ ನೋಟುಗಳ ವಿಲೇವಾರಿ ಸಮಸ್ಯೆ : ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಾಗಿ ಹಾಳಾಗುವ ನೋಟುಗಳನ್ನು (Soiled Banknotes) ವಿಲೇವಾರಿ ಮಾಡುವುದು ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿದೆ. 2024-25ರಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐ ಸುಮಾರು 2,380 ಕೋಟಿ (23.8 Billion) ಹಾಳಾದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ₹500 ಮತ್ತು ₹100 ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳೇ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದವು.3. ಗರಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟ ತಲುಪಿದ ನಗದು ಚಲಾವಣೆ (Currency in Circulation - CiC): ಯುಪಿಐ (UPI) ನಂತಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಜನರ ಬಳಿ ಇರುವ ನಗದು ಹಣದ ಪ್ರಮಾಣ (CiC) ಮೇ 15 ರ ವೇಳೆಗೆ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ದಾಖಲೆಯ ₹42.86 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ (ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ) ತಲುಪಿದೆ. ಈ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಬಾಳಿಕೆ ಬರುವ ನೋಟುಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.4. ಸಣ್ಣ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ: ₹10 ಮತ್ತು ₹20 ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಕೈಬದಲಾಗುವುದರಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕೊಳೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಪಾಲಿಮರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಇಂತಹ ಸಣ್ಣ ನೋಟುಗಳ ಜೀವಿತಾವಧಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ನೆರವಾಗಲಿದೆ.➤ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ನೋಟುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಅನುಕೂಲಗಳು:- ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಾಳಿಕೆ (Longer Lifespan): ಕಾಗದದ ನೋಟುಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇವು ಕನಿಷ್ಠ 3 ರಿಂದ 5 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬಾಳಿಕೆ ಬರುತ್ತವೆ.- ಜಲನಿರೋಧಕ ಮತ್ತು ಧೂಳು ನಿರೋಧಕ: ಇವು ನೀರು, ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಧೂಳಿನಿಂದ ಹಾಳಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡಲು ಸುಲಭ.- ನಕಲಿ ನೋಟು ತಡೆ (Anti-Counterfeiting): ಪಾಲಿಮರ್ ನೋಟುಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಸೆಕ್ಯೂರಿಟಿ ಫೀಚರ್‌ಗಳನ್ನು (ಭದ್ರತಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು) ಅಳವಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ನಕಲಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ.- ಎಟಿಎಂ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ: ಪ್ರಸ್ತುತ ದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಎಟಿಎಂ (ATM) ಯಂತ್ರಗಳು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿ, ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ವಿತರಿಸುವಂತೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲು ಆರ್‌ಬಿಐ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ.➤ ಭಾರತದ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಇತಿಹಾಸ: - 2012ರ ಪ್ರಯತ್ನ: ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು 2012ರಲ್ಲೇ ದೇಶದ 5 ಆಯ್ದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ 100 ಕೋಟಿ ₹10 ಮುಖಬೆಲೆಯ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತರಲು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅಂದಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಿತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಆ ಯೋಜನೆ ನೆನೆಗುದಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತ್ತು.- ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೊದಲು: ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ (ಪಾಲಿಮರ್) ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ ದೇಶ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ (1988).- ಇತರ ದೇಶಗಳು: ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಶ್ವದ ಸುಮಾರು 60ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇಶಗಳು (ಕೆನಡಾ, ಸಿಂಗಾಪುರ, ಮಲೇಷ್ಯಾ, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್ ಇತ್ಯಾದಿ) ಪಾಲಿಮರ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿವೆ. (ಗಮನಿಸಿ: ಅಮೆರಿಕದ ಡಾಲರ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಿನಿನ್ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ನಿಂದಲ್ಲ).➤ ಆರ್‌ಬಿಐ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪಾಟ್ನಾ ಮತ್ತು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿ ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸುದೀರ್ಘ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸಿದ್ದು, ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ (Pilot Project) ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಿದೆ. ಇದು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರೆ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಕರೆನ್ಸಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಗಲಿದೆ.
